مقالات علمی در خصوص گسل کوهبنان

          چگونه می توان موقعیت گسل کوهبنان را با شهر کوهبنان به وضوح تطبیق داد؟
   گسل
کوهبنان یک روند بنیادی است که به دلیل درازای طولانی آن به صورت یک سامانه گسلی در نظر گرفته می شود. فراموش نکنید وقتی به جستجوی یک روند بنیادی و طولانی مشغول هستید باید مقیاس پی جویی ها را مرحله به مرحله دنبال کنید پیش از پاسخ صریح به این پرسش باید هدف از بررسی را مشخص کرد. آیا شما در حال انجام بررسی های نوزمینساختی، لرزه زمینساختی وخطر های زمینشناختی هستید و یا الگو و سیمای ساختاری منطقه مد نظر شماست نحوه بررسی و رهیافت هر روش متفاوت است با این وجود در بررسی های باید به این نکات توجه کرد.
   1- پیش از تمرکز بر روی نگاره های هوایی بزرگ مقیاس تصویر واضحی از سامانه گسلی
کوهبنان بر روی مقیاس یک میلیونیم و سپس یک صد هزار داشته باشید
   2- سپس تمامی داده های موجود را بر روی نقشه های توپوگرافی یک پنجاه هزار یا یک بیست و پنج هزار انتقال دهید توجه داشته باشید داده های شما در صورت تخصص شما در پی جویی گسل ها به دو دسته تقسیم می شود گسل هایی که خود از اطلاعات صحرایی استخراج نمودید و نیز گسل هایی که از کارهای انجام شده گذشته اعم از تمامی نقشه های زمین شناسی و مغناطیسی که در مقیاس های مختلف تولید شده است
   3- اکنون شما یک نقشه توپوگرافی یک پنجاه هزارم یا یک بیست و پنج هزارم در اختیار دارید که حاوی گسل هایی است که دقیقا با مرفولوژی زمین هم خوانی دارد
   4- با استفاده از استریواسکوپ به بررسی عکس هوایی خود در مقیاس یک دوهزار بپردازید و سعی نمایید با بهره گیری از عوارض موجود در روی نقشه توپوگرافی گسل ها را نظیر به نظیر بر روی نگاره هوایی پی جویی کنید
   5- اکنون اگر موفق نشدید گسل های مذکور را دقیقا به عکس انتقال دهید سعی کنید حتی الامکان پهنه ای را به عنوان زون گسله معرفی کنید تا بازدید صحرایی نهایی مکان حتمی آنرا تعیین کنید
   در پایان نوصیه اکید می شود پس از پیاده سازی گسل ها بر روی نگاره هوایی، بازدید صحرایی جهت تایید نهایی را به هیچ وجه فراموش نکنید.
 بی شک  مراحل فوق بیانگر روند اجرایی است. سلامت داده ها به تجربه و مطالعه شما بستگی دارد

   شهرام نصیری- پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور - تاریخ:  03/07/1383

برای کسب اطلاعات بیشتر:  nasiri@ngdir.ir

 

سازند کوهبنان

محل برش الگو: شمال کرمان
سن: کامبرین بالایی
لیتولوژی: در شمال کرمان رسوبات کربناتی کامبرین میانی- بالایی با تغییرات ناچیز سنگ شناختی و افزایش لایه های شیلی سرخ رنگ، کم وبیش با یک افق ماسه سنگ کوارتزی سفید آغاز می شود و به دنبال آن ردیف های کربناتی حاوی فسیل می آید. سنگ شناسی این مجموعه شباهت نزدیکی با سازند میلا دارد.
 فسیل شناسی: در ردیف های کربناتی تریلوبیت گروه ردلیچیا
Redlichia یافت می شود.
گسترش:گسترس جغرافیایی سازند
کوهبنان محدود به نواحی کرمان، کوهبنان، راور و رفسنجان است. سازندهای هم ارز: سنگ شناسی این مجموعه شباهت نزدیکی با سازند میلا دارد.     منبع: www.ngdir.ir

    

 بازنگرى در سریهاى ریزو و دزو و معرفى سازند جدید بنستان در ناحیه کوهبنان

در بررسیهاى زمین شناسى ناحیه کوهبنان، به منظور تهیه نقشه هاى زمین شناسى به مقیاسهاى 1:100000 کوهبنان و 1:250000 چهار گوش راور که بخشى از کار هوکریده و همکاران در سال 1962 تحت عنوان زمین شناسى کرمان و ساغند است، مسائل مربوط به سریهاى ریزو و دزو مورد مطالعه و بررسى بیشتر قرار گرفت. بزعم هوکریده و همکاران سریهاى ریزو و دزو داراى شباهتهاى سنگ شناسى بسیارى است بطوریکه در مواردى تفکیک این دو سرى را از یکدیگر مشکل دانسته اند.
اشتوکلین در سال 1961 در ناحیه راور سازند راور را معرفى نموده و معتقد است که گچهاى دزو بیانگر گذر تدریجى مابین رخساره نمکى سازند راور در شرق و رخساره دولومیت حاشیه اى ریزو در غرب است.
نویسنده پس از بررسیهاى ناحیه
کوهبنان به مساحت 3750 کیلومتر مربع بر این باور است که:
- از سریهاى معرفى شده توسط هوکریده و همکاران تنها ریزو با واقعیتهاى زمین شناسى ناحیه انطباق دارد زیرا مجموعه سنگ هاى سریهاى ریزو دزو یکسان معرفى شده و همچنانکه هوکریده و همکاران نیز اشاره کرده اند تفکیک آنها مشکل است.
- برخلاف نظر اشتوکلین (1961) و داود زاده، واله (1971) سریهاى ریزو و دزو تغییرات جانبى یکدیگر نمى باشند.
- سرى ریزو از مجموعه اى از سنگهاى آذرین و رسوبى تشکیل گردیده است که ولکانیک هاى آن اسید تا نیمه اسید همراه با تداخلهایى از دولومیت، شیل سیلتى ارغوانى میکادار، توف و ماسه سنگ است.
- به روى سرى ریزو، سازندى متشکل از گچ، شیلهاى دولومیتى گچ دار، دولومیت چرت دار، شیل، ماسه سنگ و آهک قرار دارد که با قاعده ماسه سنگى و کنگلومرائى در این مقاله براى اولین بار به نام سازند بنستان معرفى مى گردد.

میرعلیرضاحامدى - سومین گردهمائى علوم زمین شناسى سازمان زمین شناسى کشور

 

بررسی لرزه خیزی اسفند 83 تا اردیبهشت 84 شرق زرند

دکتر مهدی زارع، دکترغلام جوان دولویی

استادیاران پژوهشکده زلزله شناسی

مقدمه

در تاریخ 4/12/ 83 در ناحیه داهوئیه (شرق زرند) زمین لرزه ای با بزرگای5/6 Mw به وقوع پیوست که موجب بیش از 600 نفر تلفات جانی و خسارات عمده به روستاهای داهوئیه و حتکن و همچنین آسیب به روستاهای دیگر منطقه (از جمله خانوک و اسلام آباد) و شهر زرند گردید. در این گزارش باتوجه به رخداد زلزله های پی در پی پس از لرزه اصلی که به ویژه در ناحیه شرقی گسل داهوئیه موجب زلزله هایی با بزرگای بیش از 5 در حوالی هجدک گردیده است، تلاش می شود تا جمع بندی از وضعیت لرزه خیزی موجود ارائه گردد.

 

1- زمین لرزه 4/12/84 داهوئیه زرند با بزرگای 5/6 Mw

در  ساعت 5 و 55 دقیقه و 8/20 ثانیه ( به وقت  محلی) روز  4 اسفند ماه  1383 برابر با  ساعت 2 و 25 دقیقه  و 8/20 ثانیه ( به وقت  GMT) زمین لرزه ای  به   بزرگای  امواج  سطحی (5/6= Ms) و (5/6=Mw) در شرق شهر زرند استان کرمان. مختصات رومرکز این زمین لرزه 76/30 درجه عرض شمالی و 74/56 درجه طول شرقی می باشد. وضعیت لرزه خیزی قبل زلزله داهوئیه (زرند) در شکل -1 و لرزه خیزی پس از آن (زلزله های 4/12/83، 26/2/84) در همان شکل آمده است.
رویداد اصلی در منطقه زرند بلافاصله با حدود 30 پسلرزه دنبال شده و تا عصر روز 4/12/83 بزرگترین پسلرزه با بزرگای 2/4 در شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه ثبت شده است. روند عمومی پسلرزه ها پراکندگی به سمت جنوب و جنوب شرق کانون زلزله را (براساس تعیین مکانهای اولیه) نشان می دهد. در جدول 1 فهرست زمین لرزه اصلی و پسلرزه های تعیین مکان شده ارائه شده اند. نگاشتهای ثبت شده از لرزه اصلی را در ایستگاههای شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله نشان می دهد.

گسل داهوئیه

گسل داهوئیه با طول حدود 30 کیلومتر در محل روستای داهوئیه با پهنه گسل کوهبنان در شرق زرند تلاقی کرده است. بازدید های صحرایی پس از زلزله 4/12/84 نشان دهنده ایجاد گسیختگی سطحی به طول حدود 15 کیلومتر در راستای این گسل درجاده اسلام آباد به حتکن بوده است. کانون زلزله های با بزرگای بیش از 5 ریشتر در اردیبهشت ماه 1384 عمدتاً در انتهای شرقی این گسل به وقوع پیوسته اند.

گسل کوهبنان

گسل لرزه زای کوهبنان گسلی است با راستای عمومی شمال باختری- جنوب خاوری و و طول قطعه 80 کیلومتر که از شمال کرمان و خاور زرند می گذرد. سازوکار این گسل، فشاری با شیب به سمت شمال خاوری است و در راستای آن سنگهای پرکامبرین پسین و پالئوزوئیک (از سمت شمال خاوری) بر روی بادزنهای آبرفتی و رسوبات کواترنر دشت (در جنوب باختری) رانده شده اند. گسل لرزه خیز کوهبنان علاوه بر سازوکار فشاری، دارای جنبش راستالغز راستگرد نیز می باشد. صفحه گسلی کوهبنان به عنوان یکی از لرزه خیزترین روند های ساختاری در استان کرمان مطرح است. زمین لرزه های ویرانگر این گسل:

  • ·         28/10/1242 ( هـ. ش، کرمان- چترود 6=Ms)
  • ·        24/5/1250 (هـ.ش، چترود)
  • ·        1254 کوهبنان 6=Ms
  • ·         2/3/1276 هـ.ش کرمان- چترود (7/5=Ms)
  • ·         8/9/1312 هـ.ش شمال بهاباد (4/6=Mb) و
  • ·        29/9/1356 گیسک – زرند ( باب تنگل) (9/5=Mw) که سبب کشته شدن 665 نفر و مجروح شدن 260 تن گردید ناشی از جنبش این گسل بوده است.

تاریخچه لرزه خیزی گستره کرمان

    لرزه خیزی تاریخی و سده بیستم گستره زرند برای زلزله های بابزرگای بیش از 5 تا قبل از زلزله های اسفند 1383 در ذیل شرح داده می شوند:

  • ·        زمین لرزه 28 دی 1242 چترود (17/1/1864)
    این زمینلرزه آسیب های چشمگیری به کرمان رسانید بطوری که ایوان جامع مظفر فرو ریخت و به دیوارهای قبه سبز آسیب رسید. بزرگای این زلزله 6=
    Ms تعیین شده است.
  • ·        زمین لرزه 24 مرداد 1250 چترود ( 14/8/1871 م)
    این زمینلرزه در کرمان احساس شد اما خسارتی در کرمان به بار نیاورد اما موجب ویرانی تعدادی از دهات و خرابی بعضی از قنوات شد.
  • ·        زمین لرزه اردیبهشت 1254 کوهبنان ( مه 1875 م)
     این زمینلرزه باعث خشک شدن چشمه ها در ظفر الجرد و خسارت دیدن خانه های دهکده رشک شد، روستای واسط نیز ویران شد.
  • ·        زلزله 28 اردیبهشت 1276 ( مه 22/ 1897)
    این زلزله در 140 کیلومتری کرمان حوالی
    کوهبنان رخ داده است.
  • ·        زمینلرزه 2 خرداد 1276 کرمان- چترود ( قبه سبز) ( 27/5/1897)
     در این زمینلرزه گنبد قبه سبز فرو ریخت بزرگای این زمینلرزه 5/5=
    Ms تعیین شده است.
  • ·        زمین لرزه 8 آذر 1312 شمال بهاباد( 28/11/1933)
    روستای علی آباد ( ملاعلیرضا) به کلی تخریب شد و گروه کوچکی از روستاهای شمال بهاباد به کلی ویران شد.
  • ·        زمینلرزه 29 آذر 1356 گیسک زرند( باب تنگل) (19/12/1977)
     این زمینلرزه حدود 665 نفر کشته و 260 نفر مجروح داد. روستاهای درتنگل، گیسک و سرباغ را ویران کرد، خاستگاه آن بخشی از گسل
    کوهبنان به طول 5/11 تا 5/19 کیلومتر بود که از 8 کیلومتری شمال خاور زرند می گذرد. بزرگای آنرا mb=5.5,Ms=5.8 ,Mw=5.9 تعیین کرده اند. این زمین لرزه با دو پسلرزه نیرومند در منطقه گیسک کرمان رخ داد که چند روستا را در منطقه زرند ویران کرد. جنبش های گسله در این زون عمدتاً راستگرد بوده و میانگین جابجایی آن در حدود ده سانتیمتر است، میانگین جابجایی قائم 7 سانتیمتر بوده، یک نیروی فشاری شدید از شمال خاور با یک مولفه راستگرد ظاهری وارد شده است.  بعضی از ساختمانهای جدید در زرند آسیب اندکی دیدند.

 

2- زمین لرزه یکشنبه 11/2/84 هجدک (زرند)

زمینلرزه ای با بزرگای  7/5 در مقیاس امواج پیکری mb ساعت 28: 23 یکشنبه 11/2/84 به وقت محلی در شرق زرند به مختصات جغرافیایی 79/30 درجه عرض شمالی و 01/57 درجه طول شرقی و در عمق 14 کیلومتری زمین به وقوع پیوست. این زمینلرزه در 14 ایستگاه لرزه نگاری باند پهن سه مولفه ای پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله ثبت و مورد پردازش قرار گرفته است. کانون زمین لرزه در فاصله 42 کیلومتری شرق زرند و در شمال شهر چترود قرار گرفته است.
این زلزله با توجه به موقعیت کانون آن که براساس شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه در حدود روستای هجدک ( زرند) واقع است، پسلرزه زلزله 4/12/83 داهوئیه( زرند) با بزرگای5/6
Mw می باشد. به احتمال فراوان بخش شرقی گسل داهوئیه که در زلزله قبلی فعال شده بود و یا یک قطعه دیگر از گسل که در مجاور قطعه جابه جا شده قبلی واقع بوده است در زلزله 11/2/84 فعال شده است. این رویداد لرزه ای با وقوع 50 رویداد لرزه ای دیگر همراه بوده است که بزرگترین آنها به ترتیب 3/4، 2/3، 1/4 و 1/3 در مقیاس محلی ریشتر بوده اند.

 

 3- زمین لرزه شنبه شب 24/2/84 هجدک (زرند)

زمینلرزه ای با بزرگای 5.3 در مقیاس محلی ریشتر ساعت 34: 22 شنبه 24/2/84 به وقت محلی در شرق زرند به مختصات جغرافیایی 30.81 درجه عرض شمالی و 57.03 درجه طول شرقی واقع در عمق 14 کیلومتری از سطح زمین بوقوع پیوست. این زمینلرزه تقریباً در همان نقطه ای رویداد که هفته گذشته در ساعت 28: 23 یکشنبه 11/2/84 به وقت محلی زمینلرزه ای به بزرگای 5.4 در مقیاس محلی ریشتر رویداده بود. این زمینلرزه در تمام ایستگاههای شبکه لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه ثبت و مورد پردازش قرار گرفته است. کانون این زمینلرزه حدوداً در فاصله 43 کیلومتری شرق زرند قرار گرفته است. 
این رویداد لرزه ای 30 رویداد لرزه ای دیگر را به همراه داشته است که قوی ترین آنها با بزرگی 3/3 و 0/3 در مقیاس محلی ریشتر بوده اند.  مشخصات این رویداد و برخی رویدادهای همراه آن در وب سایت پژوهشگاه http://www.iiees.ac.ir/EQSearch/RecentEQ.aspx  ارائه شده است.


گسل داهوئیه پس از جنبا شدن در زلزله 4/12/83 داهوئیه (زرند) با روند شرقی- غربی فعال شده و در هفته های اخیر ( به ویژه دو رویداد زلزله 11/2/84 و 24/2/84 هجدک) در قسمتهای منتهی الیه شرقی خود لرزه خیزی نشان می دهد. این زلزله ها یا مربوط به فعال شدن قسمت شرقی گسل داهوئیه و یا پسلرزه های مربوط به همان قطعه ای است که موجب زلزله 4/12/83 داهوئیه زرند گردید.
 
4- شبکه لرزه نگاری  موقت پژوهشگاه در استان کرمان

پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله پس از وقوع زمین لرزه چهارم اسفند ماه 1384 زرند به منظور ثبت پسلرزه ها و مانیتورینگ لرزه ای منطقه زلزله زده اقدام به نصب و راه اندازی یک شبکه موقت لرزه نگاری نموده است. مشخصات ایستگاههای شبکه لرزه نگاری نصب شده در منطقه زرند در جدول (2) ارائه شده است.

ایستگاههای لرزه نگاری پژوهشگاه مستقر در منطقه زرند از نوع میان دوره (MiD-BAND)  بوده است. البته در دو ایستگاه حتکن و خانوک به خاطر نزدیکی به کانون زمین لرزه علاوه بر تجهیزات لرزه نگاری میان دوره، از تجهیزات شتابنگاری رقمی از نوع SSA2 نیز نصب گردیده است.
پسلرزه های زمین لرزه زرند به مدت 40 روز توسط شبکه لرزه نگاری موقت پژوهشگاه ثبت شده اند. علاوه بر آن شبکه ملی لرزه نگاری باندپهن پژوهشگاه تمام رویدادهای لرزه ای بزرگتر از 5/2 ریشتر منطقه را با کیفیت قابل قبول ثبت نموده اند که در مرکز شبکه مورد پردازش قرار گرفته اند. نتایج پردازش اولیه رویدادهای لرزه ای منطقه کرمان بعد از وقوع زمین لرزه چهارم اسفند 83 در شکل (1) ارائه شده است. تعداد 175 رویداد لرزه ای با بزرگی بیش از 5/2 ریشتر از 4/12/83 تاکنون در پهنه استان کرمان روی داده است.

بزرگترین پسلرزه های زمین لرزه 4/12/83 زرند حدوداً دو ماه پس از زمین لرزه اصلی به وقوع پیوسته اند. این پسلرزه ها به ترتیب در ساعت 28: 23 یکشنبه شب 11/2/84 بابزرگی 4/5 در مقیاس محلی ریشتر و در ساعت 34: 22 شنبه شب 24/12/84 با بزرگی 3/5 در مقیاس محلی ریشتر به وقوع پیوسته است.
رویداد لرزه ای 4/5 ریشتری 11/2/84 زرند در تمام ایستگاه شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه ثبت گردیده است که بیش از 50 پسلرزه به دنبال داشته است. رویداد لرزه ای 24/2/ 84 نیز با پسلرزه های زیادی همراه بوده است که پسلرزه ها تا 48 ساعت بعد از وقوع آن همچنان ادامه  داشته است. شکل (3) رویداد لرزه ای 24/2/84 زرند را نشان می دهد که در تمام ایستگاههای شبکه ملی لرزه نگاری باند پهن پژوهشگاه ثبت شده است.

 

5- نتیجه گیری

زلزله های اسفند 1383 تا اردیبهشت ماه 1384 با جنبا شدن گسل داهوئیه و لرزه خیزی در راستای این روند شرقی-غربی همراه بوده است.
زلزله4/2 /84 در ساعت 20: 55: 5 دقیقه بامداد در ناحیه شرق – جنوب شرق شهر زرند کرمان (در فاصله رومرکزی حدود 20 کیلومتری از شهر زرند) رخ داد. این زلزله با بزرگای  5/6 در مقیاس امواج سطحی و 5/6=
Mw با سازوکار فشاری با مؤلفه راستالغز در پهنه گسل کوهبنان رخ داده است. تلفات این زلزله تا بیش از 600 کشته و حدود 3000 مجروح بوده است. این زلزله در پهنه ای رخ داده که در سالهای اخیر زلزله های مهمی مثل زلزله های گسیک (باب تنگل) شمال زرند (29 آذر 1356 با بزرگای 9/5 Mw) در شمال غرب پهنه رومرکزی همین زلزله اخیر تجربه شده است. باتوجه به بررسیهای انجام شده دراین منطقه می توان به مشخصات زیر اشاره نمود:

¯  ژرفای کانونی این زلزله بین 10 تا 15 کیلومتر بوده و باتوجه به عمق کانونی کم این زلزله شدت زیاد در پهنه رومرکزی و میزان تخریب بالا در محدوده روستاها و شهرهای حتکن، داهوئیه، خانوک، اسلام آباد، هجدک و عبدل آباد قابل توجیه است.

¯ کاهندگی سریع این زلزله به نحوی که در محدوده شهر زرند در فاصله رومرکزی حدود 16 کیلومتری میزان خسارت و خرابی بسیار کم بوده است. این مساله در ناحیه شرق لوت مسبوق به سابقه بوده و به طور کلی زلزله های  این ناحیه از ایران مرکزی (نظیر زلزله بم) کاهندگی سریعی نشان می دهند (با دورشدن پهنه رومرکزی میزان خرابی و خسارت شدت کاهش می یابد).

 

زلزله های 11/2/84 و 24/2/84 در نزدیکی هجدک کرمان ناحیه منتهاالیه شرقی زلزله رخ داده است به صورت ادامه لرزه خیزی در راستای گسل داهوئیه به سمت شرق خودنمایی می کند.  دراین مورد می توان یا به ادامه لرزه خیزی تا قطعه گسل فعال شده در 4/12/83 و یا فعال شدن قطعه دیگری از گسله در منتهاالیه قطعه فعال شده قبلی است. به نظر می رسد که با درنظر گرفتن شرایط موجود احتمال رخداد زلزله های بزرگ در ناحیه وجود داشته باشد و از این لحاظ توجه به وضعیت شهرهای زرند، چترود  و ناحیه شمالی کرمان و از سوی دیگر معادن زغال سنگ واقع در این پهنه (هجدک و اشکلی) باتوجه لرزه خیزی موجود حائز اهمیت است.

 

نکاتی از زلزله  اسفند ماه 1383 شهرستان زرند  

  در تاریخ 4 اسفند ماه 1383 و در ساعت 5 و 55 دقیقه و 28 ثانیه (به وقت محلی) برابر با ساعت 2 و 25 دقیقه و28 ثانیه (به وقت GMT) زمین لرزه ای به بزرگای امواج درونی (6/4 Mb) در شرق شهر زرند از توابع استان کرمان بوقوع پیوست. مختصات رومرکز این زمین لرزه 79/30 درجه عرض شمالی و 9/56 درجه طول شرقی می باشد که نزدیک به شهر زرند و گسل کوه بنان می باشد و با ساز و کار راستالغز در پهنه گسل کوهبنان رخ داده است. این زمین لرزه دارای عمق کانونی 14-16 کیلومتر نیز بوده است. شتاب این زمین لرزه 0.323 گزارش شده است.

     

آثار صحرایی گسلش زمین لرزه:
   گسل مسبب این زمین لرزه احتمالا گسل کوه بنان می باشد و نوع حرکت آن از نوع امتداد لغز راستگرد است. با توجه به نوع گسل کوه بنان که از نوع راستالغز می باشد می تواندد سبب راندگی نیز گردد .در بعضی مناطق اثر شکستگی ها بخوبی به سطح رسیده است و جابجایی 1 متر یا بیشتر بر روی آنها قابل مشاهده است (جاده اسلام آباد _حتکن) وطول شکستگی در این منطقه به بیش از 1 کیلومتر نیز می رسد.در همین راستا در جاده اسلام آباد _هجدک نیز جابجایی در حد 40
cm با باز شدگی 30cmکه میتواند نشان دهنده یکی شاخه های بزرگ گسل اصلی باشد. 

نکاتی دیگر از زلزله زرند:  

 ساز و کار ژرفی زمین لرزه زرند، یک حرکت راندگی را نشان می دهد بر اساس بازدید های کارشناسان پایگاه، نقطه رومرکز و تصاویر دورسنجی گسل عامل زمینلرزه معرفی شده است. این زمینلرزه نشان داد که گسلهای فرعی و کوچکتر در ایران مرکزی در مقایسه با سامانه اصلی راست لغز نیز می تواند عامل ایجاد زمینلرزه های نسبتاٌ بزرگی باشند.

ارتباط این راندگی با گسل کوهبنان به صورت یک سامانه راست لغز قابل توجه است که خود نمایانگر نوع شاخص سامانه های تغییر شکل در ایران مرکزی است.

1- موقعیت و نقاط رومرکز زمین لرزه گزارش شده توسط موسسه ژئوفیزیک و سازمان زمین شناسی آمریکا، با توجه به رانده شدن واحد های قدیمی بر روی جدی از شمال غرب به جنوب شرق (بر اساس نقشه زمین شناسی) شیب گسل به سمت شمال غرب بر آورد می شود که سازو کار ژرفی صفحه نودال با این 070 درجه، 41 به سمت شمال غرب درجه که در مقایسه با شیب 50 درجه صفحه مقابل نیز برای گسل راندگی معمول تر است.

2 – شکستگی های سطحی در منطقه یکی از بارز ترین عوارض این زمینلرزه بوده است.

3- اسکارپ ایجاد شده که با توجه به روند می تواند یکی از شاخه های گسلی محسوب شود.

قابل توجه است که خود نمایانگر نوع شاخص سامانه های تغییر شکل در ایران مرکزی است.

1- مول با این 070 درجه ، 41 به سمت شمال غرب درجه که در مقایسه با شیب 50 درجه صفحه مقابل نیز برای گسل راندگی معمول تر است.

2 – شکستگی های سطحی در منطقه یکی از بارز ترین عوارض این زمینلرزه بوده است.

3- اسکارپ ایجاد شده که با توجه به روند می تواند یکی از شاخه های گسلی محسوب شود.  

تاریخچه لرزه خیزی در منطقه کرمان:  

 زمین لرزه های تاریخی و سده بیستم در این منطقه بیشتر در بخشهای شمال باختری و باختر منطقه و در اثر عملکرد پهنه های گسلی نایبند، گوک و شهداد بوقوع پیوسته اند. در این قسمت شرح مختصری از مهمترین رویداد زمین لرزه ها براساس منابع موجود ارائه شده است. این توصیف به منظور ارائه تصویر هرچه بهتری از سازوکار مسبب این رویدادها و همچنین سیمایی کلی از شرح تلفات جانی و خسارات مالی در این زلزله ها مطرح شده است.

زمین لرزه های تاریخی و سده بیستم:

¯زمین لرزه آذر 1233 هـ..ش خورجند (11/1854 میلادی)

این زمین لرزه در 40 کیلومتری شمال خاور کرمان به وقوع پیوسته و سبب ویرانی کامل این آبادی و خسارات قابل توجهی به روستاهای درختنگان،ده شیر و دوران گردید. شدت نسبی این زلزله در خورجند VIII برآورد شده است. این زلزله در کرمان احساس شده و به نظر می رسد که در اثر جنبش گسل لکرکوه روی داده است.

¯زمین لرزه 28 دی 1242 هـ .ش چترود (17/1/1864 میلادی)

زمین لرزه ویرانگری در شب 7 شعبان 1280 هـ.ق تلفات انسانی بسیاری را در چترود و آبادیهایی که در شمال خاور دشت قرار داشتند، به بار آورد. این زلزله آسیبهای چشمگیری به کرمان رسانید به طوری که ایوان جامع مظفر فروریخت و به دیوارهای قبه سبز آسیب رسید. بزرگای این زلزله را 6Ms تعیین کرده اند.

¯زمین لرزه سال 1255 هـ..ش سیرچ-حسن آباد (چترود-سرآسیاب)، (1877میلادی)

دراین سال زلزله ای در چترود و سرآسیاب حادث شده و خساراتی سنگین به بار آمد. در روستاهای آبگرم، سیرچ، حسن آباد، ده قلی و هشتادان خانه ها خراب شد و چشمه های معدنی خشک گردید.

¯زمین لرزه 2 خرداد 1276 هـ..ش کرمان- چترود(قبه سبز)، (27/5/1897میلادی)

این زمین لرزه خانه های سرآسیاب و بیشتر آسیابهای این منطقه را ویران کرد. منابع تأمین آب قطع شد و بیشتر مردم کرمان به حومه شهر پناه بردند. در کرمان چند نفر کشته شدند و به چندین ساختمان همگانی و شخصی آسیبهای تعمیر ناپذیری رسید. گنبد قبه سبز فروریخت و به ساختمان باغ ناصریه و سقف تکیه تعزیه نیز آسیب رسید. پس از رویداد زلزله، روستاهای پیرامون چترود متروک رها شده و بازماندگان زمین لرزه در کرمان استقرار یافتند. بزرگای این لرزه را 5/5 Ms مشخص کرده اند.

¯ زمین لرزه 5 آبان 1288 هـ..ش خبیض (27/10/1909 میلادی)

این زلزله جوشان را خراب کرده و به دروزاه هشتادان خساراتی وارد نمود. همچنین تعداد دیگری از روستاها در خبیض خسارت دیدند. زمین لرزه مذکور در کرمان به فاصله 50 کیلومتری از پهنه رومرکزی زلزله احساس شد و خسارات اندکی را به بار آورد. 

 ¯زمین لرزه 30 فروردین 1290 هـ..ش راور (18/4/1911میلادی)

به دنبال پیش لرزه نیرومندی، زلزله ویرانگری که هنگام شب در دهستان راور روی داد حدود 700 تن را کشت. روستاهای کوچک آبدرجان، مکی و ده لکرکوه در ناحیه خاور راور به کلی ویران شدند و تلفات بسیاری به بار آمد. تقریباً تمامی خانه های راور و آبادیهای اطراف آن خراب شدند. در راور که در زمان زمین لرزه 600 تن جمعیت داشت. چندین باب از کارگاههای فرش بافی و مسجد جامع فروریخت و 50 نفر کشته شدند. زمین لرزه مذکور و پسلرزه های آن سنگ ریزشهای بسیاری از سمت شمال خاوری لکرکوه به راه انداخت. این زلزله احتمالاً با گسلش به طول چند کیلومتر (روند 160?) در باختر روستای آبدرجان همراه بوده است. در کرمان، ده زوئیه و کوهبنان این زلزله به نیرومندی احساس شد. به علاوه، لرزه مذکور در بیرجند، نصرت آباد و دزدآب نیز احساس شد. رویداد پس لرزه ها با فواصل طولانی به مدت چند سال ادامه یافت. بزرگای لرزه اصلی را 7/6 mb و2/6  Ms تعیین کرده اند. 

¯زمین لرزه 31 شهریور 1302 هـ..ش 1302 لاله زار (22/9/1923میلادی)

در 31/6/1302 هـ.ش، دیرهنگام شب، زمین لرزه ویرانگری در استان کرمان بخش هایی از مناطق سیرجان و بافت را ویران کرد. دهستان گوغر و روستاهای خطیب، قلعه عسکر و لاله زار تخریب شدند و بیش از 200 تن کشته شدند. تقریباً همه خانه ها و استحکاماتی که در چنالو و چمن رنگ در کوه آهورک و جود داشت ویران شد. این زلزله باعث وقوع سنگ ریزشهایی در گردنه باختر گوغر (مسیر سیرجان) گردید. دامنه آسیبهای این زلزله به نگار وراین و نیز 90 کیلومتر فراتر تا کرمان که در آن تعدادی از ساختمانهای همگانی از جمله اداره تلگراف به شدت ترک برداشت. کشیده شد. خانه های شخصی در بیرون از دروازه وکیل و نیز برج وکیل آسیب رسید و 2 تن زخمی شدند. در سیرجان قناتها فروریخت و از میزان تأمین آب شهر کاست. در رفسنجان 120 کیلومتر دورتر، بیشتر خانه ها شکاف برداشت. لرزه در بم و انار نیز احساس شد.

 ¯زمین لرزه 8 آذر و 1312 هـ..ش شمال بهاباد (28/11/1933میلادی)

در اثر این زلزله، گروه کوچکی که از روستاهای شمال باختر بهاباد به کلی ویران شد. در روستای علی آباد (ملا علیرضا) که به کلی تخریب شد و تلفاتی به بار آمد، لرزه باعث پدیداری روانگرایی خاک و بیرون ریختن گل از گسل فشانها شد. روستاهای رحیم آباد، خیرآباد، علی آباد و محمد رفیع ویران شد و تلفاتی به بار آمد. در بهاباد اگرچه تلفاتی رخ نداد اما تقریباً همه خانه ها آسیب دیدند.
زمین لرزه 8/9/1312 هـ.ش بهاباد آسیبهای اندکی به انار و بافق رساند و در رفسنجان، یزد، تفت، اردکان، مهدی آباد یزد و کرمان به نیرومندی احساس شد. این زلزله احتمالاً در اثر جنبش گسل
کوهبنان روی داده است.

¯زمین لرزه 14 تیر 1327 هـ..ش گوک (گلباف) (5/7/1948 میلادی)

بنابر اطلاعات محلی، آبادیهای کم شماری که دردهستان تنک جمعیت گوک قرار داشتند در اثر این زلزله ویران شدند. خاستگاه این لرزه، کوه دو شاه در شمال گوک بوده است. زلزله مذکور تا بم و کرمان به گونه ای نیرومند احساس شد و در سکنج  مایه بیم  و  هراس مردم شد. بزرگای این لرزه را 9/5 mb و 6Ms تعیین کرده اند. این زمین لرزه در امتداد جنوب خاوری همان منطقه ای روی داد که از وقوع زلزله های پیشتر در سده نوزدهم آسیب دیده بود؛ به ویژه زمین لرزه ای در سال 1255 هـ .ش روستاهای سیرچ، حسن آباد و هشتادان را ویران کرد و سبب خشک شدن آب چشمه های روستاهای آبگرم گردید.

 ¯زمین لرزه 12 شهریور 1348 هـ..ش سیرچ (2/9/1969میلادی)

این زلزله با بزرگای 3/5 Ms در سیرچ روی داد. زمین لرزه مذکور در کرمان احساس شد و خسارات مختصری به وجود آورد. زلزله 12/6/1348 هـ.ش سیرچ در ماهان و خبیض به شدت احساس شد.

 ¯زمین لرزه 29 آذر 1356 هـ..ش گیسک زرند (باب تنگل)، (19/12/1977 میلادی)

هنگام شب زمین لرزه ای که پیش از آن دو پیش لرزه نیرومند روی داد، چند روستا را در منطقه زرند ویران کرد. این زلزله با حدود 665 نفر کشته و 260 تن مجروح همراه بود. زمین لرزه گیسک زرند روستاهای در تنگل، گیسک و سرباغ را ویران کرد و خاستگاه آن بخشی از گسل کوهبنان به طول 5/11 تا 5/19 کیلومتر بود. در شمال خاور زرند در پهنه گسلی مذکور، جابه جایی کم زمین به صورت ناپیوسته در فاصله ای حدود 10 کیلومتر با روند N140? دیده می شود. جنبش های این پهنه گسلی عمدتاً راستگرد بوده و میانگین جابه جایی قائم و افقی آن به ترتیب حدود 7 و 10 سانتی متر (حداکثر 20) است. بزرگای این زلزله را 5/5 mb و 8/5Ms تعیین کرده اند.  

لازم به تذکر است که قبل از رویداد زلزله 29/9/1356 هـ .ش گیسک زرند، پیش لرزه هایی در این ناحیه به وقوع پیوسته است. به طور مثال در 27/6/1356 هـ.ش زلزله شدیدی در تنگل را لرزاند و موجب خساراتی گردید. ضمناً در 20/8/1356 هـ.ش ده زوئیه در اثر زلزله به شدت آسیب دید.
به طور کلی زمین لرزه 29/9/1356 گیسک زرند با وقوع زمین لغزشهایی در دامنه های پرشیب واقع در شمال باختر دهکده های در تنگل، ده زوئیه و همچنین شمال سرباغ همراه بوده است. دگرشکلی سطح زمین ضمن تشکیل ترکهای کششی با آرایش نردبانی، مؤلفه جنبش راستگرد گسل
کوهبنان را در پهنه مهلرزه ای نشان می دهند. گستره گسیخته شده غالباً با ظهور گوژگسلی (Fault gouge) در واحدهای سنگ ماسه و سنگهای تبخیری به پهنای چند متر و فرونشست ها و برجستگیهای کششی متعددی در واحدهای سنگی پالئوزوئیک یا نهشته های کواترنری سطح زمین مشخص می شود.

¯ زمین لرزه 21 خرداد 1360 هـ..ش گلباف (11/6/1981 میلادی)

در 21/3/1360 هـ.ش زمین لرزه مخرب و ویرانگری با بزرگای 1/6 mb و 8/6Ms قسمتی از استان کرمان را به لرزه درآورد و در اثر آن شهر گلباف به کلی ویران شد. این زلزله حدود 1071 نفر کشته و 4000 نفر مجروح به همراه داشت. حداکثر جابه جایی قائم گسل گلباف در زلزله 21/3/1360 حدود 10 سانتی متر (خاور گلباف) بوده است. در این زمینلرزه حدود 16 کیلومتر از گسل گلباف جابه جا گردیده به طوری آثار این گسیختگی به صورت شکستگیها و ترکهای کوچکی مشاهده می شود. راستای عمومی اکثر این گسیختگی ها شمال، شمال باختر-جنوب، جنوب خاور می باشد. در خاور گلباف گسلهای متعددی به موازات یکدیگر با امتداد عمومی شمال، شمال باختری در سنگهای آهکی و کنگلومراها و نهشته های عهد حاضر دیده می شود.
بیشترین خسارات و ویرانی در نواحی جنوب (آبادیهای تیرکان و ده ملک) و مرکزی (بخش مسکونی گلباف) متمرکز می باشد. پدیده روانگرایی و نشست زمین به علت وجود تشکیلات رسی و بالا بودن سطح اساس آبهای زیرزمینی که عامل مؤثری در تشدید حسارات بوده است در بخش عمده ناحیه جنوبی گلباف، خاور سنگ، شمال فندقا، خاور و جنوب هشتادان و سیرچ، چهارفرسنگ بیشه و پشته مشاهده شده است. در جنوب گلباف، تشکیلات رسی و خاور گلباف،‌به خصوص دره سنگ، سازندهای آهکی ریزش کرده اند.

¯ زمین لرزه 6 مرداد هـ..ش 1360  سیرچ، (چهارفرسنگ) (28/7/1981میلادی)

این زمین لرزه وحشتناک با بزرگای 1/7 Ms شدیدترین زلزله ای است که تا کنون در گستره استان کرمان روی داده است. در اثر این زمین لرزه حدود 1300 نفر کشته، 915 نفر زخمی و 000، 25 نفر در ناحیه چهار فرسنگ (فرسخ)، سیرچ، هشتادان، فندقا، شهداد و آبادیهای اطراف آنها بی خانمان شدند. در سیرچ حدود 85 درصد خانه ها شدیداً آسیب دیده یا تخریب شدند. پس از رویداد زلزله چشمه های آب متعددی در این ناحیه ظاهر شده و سطح آب چاهها بالا آمد. حداکثر شدت زمین لرزه مذکور در سیرچ و چهارفرسخ حدود VIII در مقیاس اصلاحی مرکالی برآورد شده است.
گسل گلباف در زمین لرزه 6/5/1360 هـ.ش چهار فرسنگ جابه جایی قائم 14 سانتی متر و گسل لکرکوه جابه جایی قائم و افقی راستگرد به ترتیب 5 و 20 سانتی متر را نشان می دهند. جنبش حدود 48 کیلومتر از بخش شمالی گسل گلباف و 10 کیلومتر از بخش جنوبی گسل لکرکوه سبب وقوع این زلزله گردیده است. در جنوب و باختر دهکده چهارفرسنگ شکستگیهای متعددی با راستای عمومی شمالی-جنوبی تا شمال خاوری-جنوب باختری در واحدهای سنگی کنگلومرایی یا نهشته های عهد حاضر گزارش شده است.
در اثر زمین لرزه 6/5/1360 هـ.ش سیرچ ناحیه ای به وسعت 577 کیلومتر تحت تأثیر خسارت و تخریبی در حد شدت نسبی
VIII قرار گرفت. زمین لرزه مذکور سبب ویرانی ساختمانهای قدیمی و فرسوده در شهرهای کرمان و ماهان گردید،‌به طوری قسمتی از سقف بازار و بخشی از مسجد حاج آقای علی در کرمان و قسمتی از مقبره شماه نعمت ا... ولی در ماهان ریزش کرد. ضمناً سنگ ریزش و زمین لغزش در خاور هشتادام، سیرچ و شمال چهارفرسنگ به ویژه در دره خرشکی گزارش شده است. در جنوب باختر چهارفرسنگ (10 کیلومتری ابتدا دره خفتان) ریزش کوه سبب مسدود شدن جریان آب رودخانه و تشکیل دریاچه ای به عمق حدود 10 متر شده است.

 

رسوبات رودخانه اى  پیش رونده در قاعده سیلورین آغازین ایران مرکزى و معرفى سازند جدید شبجره

 سیستم سیلورین، شبیه اردویسین، تنها در چند قسمت از ایران گسترش دارد. چینه هایى که توسط روتنر و همکاران 1968 در ناحیه طبس تحت عنوان سازند نیور معرفى شده،در برش تیپ در یک زون گسله 466متر ضخامت دارد. این سازند در برش رجوع در دهانه کلوت با فاسیس غنى از کورال 628 متر ضخامت دارد که گذر آن را به سازند زیرین شیرگشت تدریجى معرفى کرده اند (روتنر و همکاران 1968).
چینه هاى با بیش از 1000 متر ضخامت را در ناحیه کرمان که روى رسوبات اردویسین قرار دارند هوکریده و همکاران (1962) به سیلورین- کربونیفر نسبت داده اند.
مطالعات اخیر نویسنده نشان مى دهد رسوبات سیلورین در ناحیه طبس- کرمان به سادگى آنچه که قبلاٌ براى توسعه این سیستم معرفى شده نیست.
برش تیپ سازند نیور در زون گسله و برش رجوع آن در دهانه کلوت توسط گسل دهانه کلوت سبب قطع و مخلوط شدن بخش پایینى این سازند با واحدهاى قدیمى تر سازند درانجال (کامبرین پایانى) و سازند شیرگشت (اردویسین آغازین) گردیده(حامدى 1369 و حامدى- رایت 1992). این تکتونیک شدید سازند نیور را در ناحیه طبس غیر کامل کرده، بنابراین نمى تواند بصورت برش تیپ و رجوع معرف فاسیس هاى سنگى و محیط رسوبگذارى سیستم سیلورین در ایران باشد.
آنچه در کرمان به سیلورین- کربونیفر (هوکریده و همکاران 1962) نسبت داده شده را رسوبات اردویسین- سیلورین با محیط هاى رسوبى دریایى- غیر دریایى تشکیل مى دهد.
غیر کامل بودن رسوبات سیلورین در مقاطع تیپ و رجوع و متفاوت بودن محیط رسوبگذارى و تا حدودى سن آن با رسوبات بسیار ضخیم سیلورین ناحیه کرمان سبب معرفى سازند جدید شبجره گردید.این سازند با بیش از 1000 متر ضخامت حقیقى عمدتاٌ از رسوبات تخریبى تشکیل گردیده. فاسیس هاى عمده این سازند مبین عدم گسترش محیط دریایى عمیق در این بخش از ایران است.

حضور افق هاى متعدد کالیچى در بخش آغازین این سازند و قرارگیرى آن بر روى افق هاى کامبرین اردویسین نشانه اى از آب و هواى گرم و خشک و پیش روى دریاى سیلورین در ایران است. تغییر ضخامت، فاسیس و تکرار محیطهاى عمده رسوبى، غیر دریایى barrier island، دریاى کم عمق، intertidal supratidal کربناته و تخریبى نشانه اى از فعالیت تکتونیکى و تغییرات سطح آب دریا است. 
توالى چینه هاى سیلورین در ایران تحت عنوان سازند نیور را از کوههاى ازبک کوه در شرق ایران مرکزى (روتنرو همکاران1968) معرفى کرده اند. این سازند عمدتاٌ از فاسیس هاى کربناته غنى از کورال سیلورین و فوناهاى براکیوپود تشکیل شده، سازند نیور بین سازندهاى پاده ها (دونین) و شیرگشت (اوردویسین آغازین) (حامدی1995) قرار دارد.
چینه هاى سیلورین را از یک توالى با بیش از 1000متر ضخامت در ناحیه زرند، در 70 کیلومترى شمال کرمان هوکریده و همکاران (1962)، گزارش مى کنند. آنها معتقدند این توالى ضخیم کربنات و سیلیسى کلاستیک که روى چینه هاى اردویسین قرار دارند معرف رسوبات دریایى سیلورین کربونیفر مى باشند، بدون هیچگونه توصیف واضحى از مرز آنها.
مطالعات اخیر نویسنده نشان مى دهد این توالى را رسوبات ته نشین شده در محیطهاى دریایى - غیر دریایى اردویسین- سیلورین تشکیل مى دهند.

توالیهاى دریایى- غیر دریایى سیلورین در هردو سوى گسل کهبنان حضور دارد و به علت دارا بودن افق غیر دریایى و تا حدودى اختلاف سنى با برش تیپ بصورت یک سازند جدید، سازند شبجره معرفى مى شود.
سازند شبجره
برش تیپ سازند شبجره در 6کیلومترى شمالغرب دهکده شبجره در غرب گسل
کوهبنان قرار دارد. نام جدید به علت حضور لیتوفاسیس بخش قاعده اى که عمدتاٌ تخریبى با محیط ته نشینى رودخانه اى، عدم حضور آهک هاى دریایى کم عمق پرفسیل بخش آغازین سازند نیور و خصوصاٌ وجود طبقات قرمز و کنگلومرا پیشنهاد گردید.
سازند شبجره در ناحیه کرمان معرف ضخیم ترین توالیهاى غیر دریایى- دریایى سیلورین در ناحیه طبس- کرمان است. در هر دوسوى گسل
کوهبنان این سازند، 4 زیر تقسیم عمده را نشان مى دهد:
چینه هاى غیر دریایى در بخش قاعده؛ فاسیسهاى پیش رونده دریاى کم عمق، طبقات قرمز؛ و فاسیس کربناته کم عمق شونده به سمت بالاى واحد پایانى مثل
Subtidal تا intertidal- supratidal است.
سازند شبجره در برش تیپ 961 متر ضخامت دارد و شامل:
1- واحد غیردریایى زیرین با 83/29 متر ضخامت شامل سیکل هاى متعدد
Fining upward کانالهاى رودخانه اى و دشت سیلابى قرمز تیره است. این واحد در 10کیلومترى شمال برش تیپ 34متر ضخامت دارد، در شرق گسل کوهبنان، در ناحیه خدا آفرین ضخامت آن 78/6 متر و به سمت شمال به 72 متر تغییر مى کند.
2- واحد کربنات زیرین با 63/88متر ضخامت شامل تناوبى از ماسه سنگ، شیل با
planolites و تداخل هاى نازکى از مارن ژیپسیفر، دولومیت و آهک است.
3- واحد ماسه سنگ زیرین 3 متر ضخامت دارد و شامل ماسه سنگ کوارتز آرنایت سفیدرنگ با چینه بندى
herring - bone مى باشد.
4- واحد آهک پایینى داراى 214/22 متر ضخامت و شامل آهک لایه نازک تیره با کورال، براکیپود و تریلوبیت، مارن و ماسه سنگ آهکى
bioturbate با سالت پسودومورف است.
5- واحد ماسه سنگ میانى به ضخامت 76/28 متر شامل ماسه سنگ کنگلومرایى در بخش قاعده دولومیت هاى استروماتولیت دار، ماسه سنگ و ماسه سنگ آهکى است.
6- واحد آهک میانى از 85/44 متر آهک لایه نازک تیره، دولومیت، مارن و ماسه سنگ آهکى با سالت پسودومورف تشکیل شده است.
7- واحد ماسه سنگ بالایى به ضخامت 137/27 متر شامل ماسه سنگ کراس بدینگ دار و تناوب شیل با افق هاى نازک آهک
bioturbate است.
8- واحد آهک بالایى از 107/13 متر تناوب شیل و آهک گلى، آهک لایه نازک تیره، شیل ژیپسیفر، ماسه سنگ آهکى تشکیل شده. دولومیت بخش قاعده اى این واحد داراى کمتر از 1متر کنگلومراى پلى میکتیک با حمایت خمیره است.
9- واحد شیل و ماسه سنگ بالایى شامل 30/37 متر ماسه سنگ کراس بدینگ دار، تناوب ماسه سنگ و شیل با چند تداخل دولومیت است.
10- واحد طببقه قرمز بالایى به ضخامت 32/13 متر شامل سیکلهاى متعدد ماسه سنگ که به سمت بالا دانه ریز شده به شیل ختم مى شود
(
Fining and thining upwards) (غیر دریایى). این واحد احتمالاٌ معرف رسوبات دشت سیلابى تا supratidal است.
11- واحد شیل بالایى از 63/62 متر، تناوب شیل سبز رنگ و ماسه سنگ با چندین تداخل نازک ماسه سنگ آهکى تشکیل شده است. 
12- واحد دولومیت بالایى با 64متر ضخامت شامل دولومیت هاى زرد و خاکسترى با لایه بندى خوب است.
چندین افق کنگلومرى پلى میکتیک در این سازند مبین نوسانات سطح دریا است. واحد قرمز بالایى چندین سیکل ریزدانگى به سمت بالا است. شروع کنگلومرا (تنها در پایین ترین سیکل) یا ماسه سنگ قرمز تیره که به سمت بالا به ماسه سنگ دانه ریز و سیلتستون گذر مى کند مبین شرایط پس روى و ته نشست غیر دریایى است.
گذر سازند
گذر سازند شبجره به سازند زیرین کتکوئیه (اردویسین آغازین) و دولومیت هتکن (کامبرین پایانى) دگر شیب فرسایشى است. گذر به سازند روئى پادها (دونین) به نظر تدریجى است.
سازند شبجره در دو سوى گسل
کوهبنان لیتوفاسیس و ضخامت متفاوت را نشان مى دهد.
1- حداکثر ضخامت سازند شبجره در غرب گسل
کوهبنان 1068 متر است، در حالیکه در شرق این گسل ضخامت آن 609/2 متر مى باشد.
2- بخش غیر دریایى قاعده این سازند در غرب گسل
کوهبنان 83 متر و در شرق گسل 72 متر و حداکثر به 103 متر مى رسد.
3- واحد طبقه قرمز بالایى (غیر دریایى) سازند شبجره در غرب گسل 33 متر و در شرق 10 متر است.
4- توالیهاى دریایى روى طبقه قرمز بالایى در غرب گسل
کوهبنان ضخیم تر از شرق گسل است.
نتیجه:
از آنالیزرخساره ها، تفاوتهاى فوق و نتایج جریانهاى قدیمى مى توان نتیجه گرفت که:
بطور کلى استروماتولیت، ترک هاى گلى و فراوانى دولومیت و رسوبات تخریبى ممکن است بیانگر عدم توسعه فاسیس عمیق دریایى در این نواحى باشد.
- قبل از پیشروى دریاى
Wenlokian شیب کلى از شمال به سمت جنوب بوده.
- رسوبات غیر دریایى به سمت جنوب نازک تر و گوه شده و توالى ضخیم تر در غرب گسل ته نشین شده. در این زمان، گسل
کوهبنان ممکن است دوباره فعال شده هورست کرمان- بهاباد اوردویسین در غرب گسل کوهبنان (بطور نسبى) فرونشسته.
- حضور واحدهاى کنگلومراى پلى میکتیک و فاسیس هاى
retrogtadation و progradational (یا پیش رونده- پس رونده) در غرب گسل ممکن است بیانگر تلفیقى از حرکات قائم و نوسانات سطح دریا در گرابن تازه شکل گرفته باشد.
- پایین بودن سطح دریا یا ورود رسوب زیاد در بخشهاى بالاى سازند شبجره سبب تشکیل توالیهاى ضخیم طبقه قرمز بالایى در غرب گسل گردیده، احتمالاٌ توسط حرکات بطور نسبى قائم شدیدتر در غرب گسل.
- واحد طبقه قرمز بالایى در شرق گسل
کوهبنان داراى گذر تند با فاسیس دریایى رویى است. در غرب گسل کوهبنان این گذر به واحد دریایى کم عمق رویى تدریجى است. این امر ممکن است بیانگر یک فرونشینى سریع پس از یک وقفه فرسایش کوتاه در شرق گسل کوهبنان باشد.

میرعلیرضاحامدى- دانشگاه تربیت مدرس تهران

اولین همایش سالانه انجمن زمین شناسى ایران

 

تاریخ زلزله های بزرگ ایران

تاریخچه زمین لرزه های بزرگ در ایران

ایران کشوری لرزه خیز است. ایران بر روی یکی از دو کمربند بزرگ لرزه خیزی جهان موسوم به «آلپا» قرار دارد و هر از گاهی زمین لرزه های بزرگی در آن بوقوع می پیوندد.

از سال 1340 تاکنون زمین لرزه های مختلف و در مواقعی ویران کننده مناطق مختلف کشور را با خسارات و تلفات سنگینی روبه رو کرده است که آخرین آنها، زمین لرزه صبح روز جمعه  شهرستان بم می باشد.

آخرین زمین لرزه در ایران که در سال 79 و در دو استان زنجان و قزوین با قدرت 2/5 در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست، مناطق طارم، خدابنده، ابهر، خرمدره و سلطانیه و همچنین بویین زهرا را لرزاند و خسارت ها و تلفاتی به بار آورد. بیش از 500 نفر بر اثر وقوع این زمین لرزه کشته شدند.

بزرگترین زمین لرزه ای که در سالهای اخیر در ایران به وقوع پیوست مربوط به 31 خرداد 1369 در استانهای گیلان و زنجان با قدرت هفت و سه دهم در مقیاس ریشتر بود. این زمین لرزه بیش از 40 هزار کشته برجای گذاشت که خونبارترین زمین لرزه در ایران به حساب می آید. این زلزله در عرض چند ثانیه حدود و هزار و 100 کیلومتر مربع که 27 شهر و 1871 روستا را در برمی گرفت، ویران کرد. این در حالی است که دیگر کشورهای منطقه مانند، ترکیه، سوریه، ارمنستان و یا افغانستان نیز به دلیل قرار گرفتن در این خط زلزله با تعداد بیشماری از این قبیل زمین لرزه ها رو به رو هستند. دانشمندان گفته‌اند که دلیل این پدیده در بستر اقیانوسها که نشانه های حرکت شبه قاره هند به سمت قاره های آسیا و اروپا را آشکار می سازد، نهفته است.

قاره هند از 30 میلیون سال گذشته با سرعتی معادل 10 سانتی متر در سال به سمت قاره های اروپا و آسیا حرکت کرده است و در زمان حاضر این سرعت به پنج سانتی متر در سال کاهش پیدا کرده است. فهرستی از زمان و میزان قربانیان زمین لرزه های به وقوع پیوسته در ایران در ذیل به طور خلاصه ارائه می شود:

- آوریل سال 1960 (فروردین / اردیبهشت 1339) 450 تن در شهر لار، واقع در جنوب کشور کشته شدند.

- سپتامبر 1962 (شهریور / مهر 1341) 11 هزار تن کشته و 200 روستا در غرب تهران ویران شد.

- اوت 1968 (مرداد / شهریور 1347) حدود 10 هزار تن در استان خراسان جان سپردند.

- آوریل 1972‌ (فروردین / اردیبهشت 1351) پنج هزار و 44 تن در جنوب کشور کشته شدند.

- آوریل 1977 (فروردین / اردیبهشت 1356) حدود 900 تن در منطقه اصفهان جان باختند.

- سپتامبر 1978 ((شهریور / مهر 1357) 25 هزار تن در شرق ایران کشته شدند.

- نوامبر 1979 (آبان / آذر 1358) 600 تن در شمال شرقی ایران جان سپردند.

- ژوئن 1981 (خرداد / تیر 1360)، یکهزار و 28 تن در استان کرمان کشته شدند.

- ژوئیه 1981 (تیر/ مرداد 1360) یکهزار و 300 تن در استان کرمان جان باختند.

- 21 ژوئن 1990 (31 خرداد 1369) حدود 40 هزار تن در شهر رودبار در شمال کشور در اثر سنگین ترین زمین لرزه کشته شدند.

- 28 فوریه 1997 (10 اسفند 1375) حدود یک هزار و 100 تن در اردبیل کشته شدند، بزرگی آن زمین لرزه، 5/5 درجه در مقیاس ریشتر بود.

- 10 مه 1997 (20 اردیبهشت 1375) یکهزار و 613 تن در بیرجند بر اثر زمین لرزه با بزرگی 1/7 درجه در مقیاس ریشتر، جان باختند.

به گفته کارشناسان امور شهری مقاوم سازی ساختمانها و تقویت سازه های ساختمانی در امور شهرسازی و احداث بنا در شهرها و استفاده مناسب از تحقیقات در حوزه زمین شناسی و اقلیمی اساسی از جمله مولفه های بسیار مهمی است که در کاهش خسارت و تلفات زمین لرزه هایی از این دست می تواند نقش مهمی داشته باشد. این واقعیت که ایران در کمربند زلزله جهانی قرار دارد و استفاده از تجربیات دیگر کشورهای زلزله خیز و موفق در ساماندهی به امور شهری و مقاوم سازی شهرها در مناطق زلزله خیز بیش از گذشته احساس می شود.

کارشناسان فن معتقدند در صورتی که هزینه های گزاف امداد رسانی و جبران خسارتهای مادی و معنوی حوادث طبیعی نظیر سیل و زلزله در مسیر بازسازی و ایجاد تغییرات بنیادی در حوزه شهرسازی و تمهیداتی لازم برای پیشگیری از حوادث غیر مترقبه قرار گیرد، نتایج به مراتب بهتر از گذشته خواهد بود.

(منبع: سایت وزارت راه و ترابری)

 

وضعیت لرزه زمینساختی پهنه زلزله زده بم

منطقه زلزله زده بم در جنوب شرقی ایران در یک پهنه فعال لرزه خیز واقع است. از خود شهر بم هیچ زمینلرزه تاریخی تا پیش از 5/10/1382 گزارش نشده است. به سوی شمال غرب بم 4 زمینلرزه بزرگ با بزرگای بیش از 5/6 بین سالهای 1360 تا 1377 در ناحیه گلباف و سیرچ رخ داده است. روند عمومی گسلهای اصلی (از جمله گسل بم با طول کلی حدود 100 کیلومتر) شمالی- جنوبی با کمی تمایل به سوی غرب، و همچنین شمال غربی- جنوب شرقی است. این دو سامانه گسله در ناحیه غربی دشت لوت با هم تلاقی می کنند. گسلهای با روند شمالغربی جنوب شرقی (گسلهای کوهبنان و راور) با گسلهای با راستای شمالی- جنوبی (گسلهای گلباف، نایبند، چهار فرسخ، گوک، سروستان و بم) مرز غربی ناحیه لوت را مشخص می نمایند. گسل گوک در همین ناحیه در رخداد زمینلرزه های 1360 گلباف و سیرچ فعال گردید. این گسل زلزه های دیگری را در سالهای 1368 و 1377 موجب شد. سامانه گسلهای غرب دشت لوت موجب یک اختلاف ارتفاع ساختاری قائم در حدود 4000 متر ایجاد نموده اند.  اکثر زمینلرزه های یاد شده در فوق با گسیختگی سطحی نیز همراه بوده اند. سازو کار ژرفی این زلزله ها به صورت راستالغز و فشاری گزارش شده است.

 

                                                               گسل گوک
   این گسل توسط زمین شناسان یوگسلاو در سال 1972 بنام گسل سروستان شناسایی و معرفی شد. گسل آثار حرکتی در کواترنر نزدیک گوک (جنوب شرق کرمان) و جنوب بدخوش نشان می‌دهد. . لازم به توضیح است که در طول تاریخ، کرمان با زمینلرزه‏های متعددی اجین بوده است. رویداد زمینلرزه‏های تاریخی و سدة بیستم در زرند، کوهبنان، گلباف، راور، بردسیر، سیرک، جوشان، سرآسیاب، کوه‏پایه، درتنگل، ماهان، لاله‏زار و گوغر سبب شده است که این استان به عنوان یکی از لرزه‏خیزترین مناطق ایران شناخته شود. با توجه به سابقة لرزه‏خیزی این منطقه، گسل گوک (گلبافت) نزدیکترین روند گسلی جنبا و لرزه‏زا رومرکز دستگاهی این زمینلرزه است. این گسل با طولی حدود 100 کیلومتر و روند شمال، شمال باختری – جنوب، جنوب خاوری از باختر بم تا باختر شهداد گسترش یافته است. این گسل به عنوان یکی از جنباترین روندهای ساختاری در کل استان کرمان مطرح است.

 به عنوان مثال زمینلرزه‌های با بزرگای 7.3 و 6.6 ریشتر در 1981 که به ترتیب 1500 و 3000 کشته برجای گذاشتند. ساز و کار این زمینلرزه امتداد لغز با مولفه بزرگ راستالغز راستگرد است.