درچند روز گذشته، موضوع هسته ای ایران، نقل اخبار و محافل سیاسی بود و همانطور که میدانید توافق ژنو برای مدت ۷ ماه، یعنی تا تیرماه ۹۴ تمدید شد. با توجه به اهمیت این مسئله برای هر ایرانی، تصمیم گرفتم مقاله ای جامع در مورد انرژی هسته ای، هم از دیدگاه علمی و هم از نظر تاریخی بنویسم، چرا که بسیاری از ایرانیان در این باره اطلاعات درست و دقیقی ندارند. در این مقاله، به صورت مستقیم و غیر مستقیم و در مجموع از بیش از ۲۰ منبع داخلی و خارجی، استفاده شده است.

برای یک مطالعه ی مفید و اینکه دید بهتری نسبت به روند مطالعه پیدا کنید، بهتر است بدانید که این مقاله از بخش های زیر تشکیل شده است


:

  • ·     تاریخچه ی پیدایش انرژی اتمی و بررسی علمی فرآیندهای هسته ای
  • ·     مزایا و معایب انرژی هسته ای
  • ·     کاربردهای انرژی هسته ای
  • ·     برنامه های هسته ای ایران از دیروز تا امروز

احتمالا شما هم مثل من، خواندن مقاله های طولانی و خشک را زیاد دوست ندارید، به همین منظور در این مقاله تا حد ممکن سعی کرده ام ، موضوعات را به صورت تیتروار یا داستانی بیان کنم، بنابراین امیدوارم کل مقاله را دقیق بخوانید. با گجت نیوز همراه باشید…

تاریخچه

همه چیز از اتم شروع شد، شاید باور نکنید کوچکترین ذره ی هستی، چنین نقش مهم و بزرگی در دنیای آدم ها بازی کند. برای شروع کار باید به ۲۳ قرن پیش(!!!!) برگردیم و ببینیم سروکله اتم از کجا پیدا شد. زمانی که برای اولین باردموکریت یونانی گفت تمام هستی از ذرات تجزیه ناپذیری به نام اتم ساخته شده اند (خب لابد اینو که همتون از کتابای شیمی مدرسه میدونستین!). اما چنین گفته ی ساده ای چطور به مدل اتمی امروز تبدیل شد؟ این تغییر و تکامل را مدیون انسان های کنجکاو و شجاعی هستیم که بر باورهای غلط زمان خود غلبه کرده و ما را به دنیای تکنولوژی و مدرن قرن ۲۱ رساندند. بعد از دموکریت، نوبت به دالتون انگلیسی رسید که برای نظریه ی تازه متولد شده ی اتم، قواعد و شرایطی را بیان کرد و جان تازه ای به آن بخشید. پس از این الکترون و پروتون کشف شدند و رادرفورد پیشنهاد کرد که اتم باید مثل سیستم منظومه ی شمسی کار کند. یعنی الکترون ها(سیاره ها) به دور هسته(خورشید) می چرخند، در واقع رادرفورد نخستین کسی بود که هسته ی اتم را کشف کرد، اما این نظریه باز هم تناقض هایی داشت، اینبار نیلز بور دانمارکی بود که نظریه ی رادرفورد را به چالش کشیده و مدل اتمی را اصلاح کرد. مدل بور خوب بود ولی فقط برای هیدورژن، و برای اتمهای سنگین تر شکستن خورد!

حالا نوبت تولد جنجالی ترین نظریه ی تاریخ علم، یعنی مکانیک کوانتومی بود. این نظریه چنان عظیم و سنگین بود که تقریباً تمام غول های فیزیک و شیمی قرن ۱۹ از پایه گذاران آن به شمار می آیند. نظریه ی جنجالی دیگری که تنها توسط یک نفر، یعنی اینشتین (که خودش اندازه چند نفر بود!) کشف شد، نسبیت بود. این دو نظریه، واقعیتی بسیار عجیب را آشکار کردند: ماده و انرژی دو روی یک سکه اند! و مشهورترین معادله ی فیزیکی یعنی E=mc۲ این رابطه را به صورت ریاضی نشان می داد. در این معادله، E انرژی ، m جرم و cسرعت نوراست که مقدار آن برابر با ۳۰۰.۰۰۰.۰۰۰متر بر ثانیه است (البته مقدار دقیقش ۲۹۹٬۷۹۲٬۴۵۸)

تا اینجا ما فقط سیر تحول تاریخی مدل اتمی را بررسی کرده ایم، اما طی سال هایی که مدل اتمی در حال کامل شدن بود، سه بار اثرات پرتوزایی(رادیو اکتیویته) مشاهده شد: ۱- هانری بکرل که به طور اتفاقی متوجه پرتوزایی سنگ اورانیوم شد ۲- ماری کوری که رادیم و پرتوزایی آن کشف کرد ۳- رادرفورد که پرتوهای آلفا را مشاهده کرد. بنابراین با قرار دادن این مشاهدات در کنار مدل کوانتومی اتم، مشخص شد این پرتوها مربوط به اتفاقاتی در داخل اتم هستند.

حالا بهتر است با معادله ی نسبیت اینشتین(معادله ی بالا) کمی بازی کرده و یک حساب سرانگشتی با آن انجام دهیم، مثلاً این سوال را مطرح می کنیم: یک جسم ۱کیلوگرمی چقدر انرژی دارد؟

ژول E=1 kg * (300000000)۲ m/s=90000000000000000

۹۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ژول ؛ فوق العاده است! برای اینکه به اصطلاح حساب کار دستتان بیاید، بهتر است بدانید انرژی حاصل از سوختن یک تن (۱۰۰۰ کیلوگرم) ذغالسنگ، تنها ۳۲۰۰۰۰۰۰۰۰۰ ژول بوده، یا انرژی لازم برای برای فرستادن ۱ کیلوگرم جرم به مدار پایینی زمین،۳۲۹۰۰۰۰۰ژول است.

اتم ها اگر چه بسیار کوچک اند، اما انرژی عظیمی در آن ها نهفته است. در واقع با شکافت هسته، چنین انرژی عظیمی به دست می آید، چرا که تقریبا تمام جرم یک اتم مربوط به هسته ی آن است(الکترون ها حدود ۱۸۳۷ بار سبک تر از پروتون ها هستند). از اینجا بود که انرژی هسته ای متولد شد و بشر به فکر استفاده از این منبع عظیم انرژی افتاد و به دنبال راهی بود تا این انرژی ر آزاد کند، تا زمانی که دو دانشمند آلمانی، هسته ی اتم اورانیوم را با نوترون بمباران کردند. حاصل این بمباران دو عنصر رادیواکتیو با جرم اتمی کمتر از اورانیوم بود. با این فروپاشی، انرژی بسیار زیادی، طبق معادله ای اینشتین آزاد میشد و اینجا بود که برای اولین بار مسئله ی بمب اتمی مطرح شد.

قبل از آغاز جنگ جهانی دوم، افکار به این سمت رفت که احتمالا آلمان با وجود نابغه ای مثل ورنر هایزنبرگ (خالق کوانتوم ماتریسی و البته اصل بسیار مهم عدم قطعیت هایزنبرگ) اقدام به ساخت بمب اتمی کند، بنابراین اینشتین به فرانکلین رزولت، رییس جمهور وقت آمریکا، نامه ای نوشت و در آن از امکان ساخت بمب اتم توسط آلمان سخن گفت و از آمریکا خواست برای ساخت بمب اتم پیشی گیرد. بنابراین دولت آمریکا برای پیشدستی بر دولت آلمان، پروژه ی ساخت بمب اتمی، یعنی پروژه ی منهتن را به کمک انریکو فرمی راه انداخت. وی نخستین کسی بود که توانست برای اولین بار یک واکنش هسته ای را در راکتور خود واقع در دانشگاه شیکاگو، کنترل کند. سرپرست علمی این پروژه، رابرت اوپنهایمر بود که به وی لقب پدر بمب اتمی را داده اند. سه سال پس آغاز پروژه ی منهتن، نخستین بمب اتمی در مکزیکو تست شد و سه هفته بعد در هیروشیما و ناکازاکی، جان هزاران نفر را گرفت.(جالب اینجاست که ساختن بمب اتمی توسط آلمان توهمی بیش نبود و آلمان هیچگاه بمب اتمی نساخت و البته اینشتین بعدها از حامیان حقوق بشر و مخالفان بمب اتمی شد)

نگاهی مختصر به فرآیندهای هسته ای

قبل از بررسی، باید چند مسئله یادآوری شود. اورانیوم دارای دو ایزوتوپ ۲۳۵ و ۲۳۸ است. خب حالا ایزوتوپ چیست؟ جواب خیلی ساده ی آن می شود دو عنصری که فقط از نظر جرم باهم تفاوت دارند. (به طور ظریف تر تنها اختلاف آنها در تعداد نوترون های هسته است). مثلاً همین آب سنگین که در بحث هسته ای مطرح است، به این معناست که ملکول آب به جای هیدورژن معمولی، از همتای سنگین ترش به نام دوتریم تشکیل شده است. عناصری که ایزوتوپ یکدیگر هستند(مثل همین هیدروژن و دوتریم یا اورانیوم ۲۳۵ و ۲۳۸) خواص شیمیایی یکسانی دارند، اما خواص فیزیکی یکسانی نخواهند داشت! چرا که خواص شیمیایی در واقع بستگی به ماهیت درونی ماده بستگی دارد، اما خواص فیزیکی به ویژگی های فیزیکی مثل جرم، وابسته اند.

در فرآیند شکافت هسته ای اورانیوم ۲۳۵ به اورانیوم ۲۳۸ ترجیح داده می شود، به دلایل زیر:

  • ·     هسته ی آن راحت تر شکافته می شود
  • ·     پس از شکافت هسته، دو یا سه نوترون هم آزاد می شوند که می توانند با اتم های جدید اورانیوم برخورد کرده و این فرآیند را تکرار کنند، پس با یک پروسه ی زنجیره ای و بنابراین بسیار پربازده تر روبرو هستیم.

اما در این میان مشکلی وجود دارد و آن ناپایداری (نیمه عمر کوتاه) اورانیوم ۲۳۵ است که باعث می شود این ایزوتوپ، به سرعت فروپاشیده شود و به همین خاطر در طبیعت به مقدار کمی موجود است، یعنی تنها ۰.۷ % اورانیوم های موجود در طبیعت، ۲۳۵ هستند و بقیه از نوع سنگین ۲۳۸ هستند. پس باید آن را خالص و غنی کنیم.

نیروگاه هسته ای

راکتور هسته ای در واقع، دستگاهی است که فرآیند شکافت هسته ای در آن، به صورت کنترل شده انجام می گیرد. سوخت راکتورهای هسته ای، اورانیوم است. اما این اورانیوم به صورت خام قابل استفاده نبوده و باید تغییراتی در آن انجام شود. مراحل این تغییر عبارتند از:

فرآوری: پس از اینکه اورانیوم استخراج شد، آن را آسیاب می کنند تا پودر نرمی به دست آید. این پودر طی یک پروسه ی شیمیایی (شستشو با سولفوریک اسید) و خشک کردن، به ماده جامد زرد رنگی به نام کیک زرد (بافرمولU۳O۸ ) تبدیل می شود. پس از آن، کیک زرد به اورانیوم هگزافلورید (UF۶) تبدیل می شود که برای مرحله ی غنی سازی استفاده می شود.

غنی سازی: همانطور که از نام این فرآیند برمی آید، هدف، خالص سازی اورانیوم ۲۳۵ است. اورانیوم ۲۳۵ راکتورهای هسته ای باید از درصد خلوص ۰.۷ به ۲تا۳ درصد برسد(درصد خلوص اورانیوم بمب اتمی باید بیش از ۹۰ درصد باشد!). حالا چه طور این دو نوع اورانیوم را از هم جدا کنیم؟ اگر یادتان باشد گفتیم خواص شیمیایی دو ایزوتوپ یکسان است، پس باید به سراغ خواص فیزیکی برویم، راه حل، استفاده از سانتریفیوژ است، بچه هایی که مثل من رشته ی شیمی هستند، حتما در آزمایشگاه با سانتریفیوژ کارکرده اند. کلمه ی لاتین سانتریفیوژ به معنای تفکیک کردن است و طرز کار کلی آن این است که یک محفظه با سرعت زیادی حول محور خور می چرخد، بنابراین زمانیکه هگزافلورید به داخل این محفظه تزریق می شود، نیروی گریز از مرکز باعث تمرکز ملکول های حاوی اورانیوم سبکتر ۲۳۵ در مرکز محفظه و ملکول های حاوی اورنیوم سنگین تر ۲۳۸، در قسمت دورتر از مرکز محفظه می شود. اورانیوم ۲۳۵ جدا شده، دوباره در سانتریفیوژ دیگری تفکیک می شود و این عمل آنقدر تکرار می شود تا اورانیوم ۲۳۵ به خلوص لازم برسد.

 

یک سانتریفیوژ آزمایشگاهی

موارد کاربرد

  • ·     نیروگاه هسته ای: استفاده از انرژی حاصل از واکنش های راکتور برای تولید برق
  • ·     سلاح هسته ای: بمب اتمی، هیدروژنی، نوترونی
  • ·     کاربردهای پزشکی: توسعه ی روش های تصویربرداری، ساخت رادیو داروها و پرتودرمانی
  • ·     کاربردهای صنعتی و تجاری و کشاورزی

مزایا و معایب انرژی هسته ای

مزایا

  • ·     تولید گازهای گلخانه ای کمتر
  • ·     قدرتمند و کارآمد
  • ·     قابل اعتماد
  • ·     الکتریسیته ی ارزان
  • ·     هزینه ی پایین سوخت
  • ·     حمل ونقل آسان

معایب

  • ·     تولید زباله های رادیواکتیو
  • ·     تابش های هسته ای
  • ·     هزینه ی بالای راه اندازی نیروگاه ها
  • ·     تاثیر مخرب بر زندگی آبزیان

تاریخ نگار برنامه های هسته ای ایران

برای مرور راحت تر و به دور از هرگونه پیچیدگی، این تاریخچه را به صورت تیتروار بیان کرده ام.

سال ۱۳۲۹- آغاز برنامه ی هسته ای ایران

سال ۱۳۳۷- عضویت در آژانس بین المللی انرژی اتمی

سال ۱۳۴۶- خرید اولین راکتور تحقیقاتی از آمریکا و نصب در دانشگاه تهران

سال ۱۳۴۷- امضای پیمان عدم تکثیر سلاح هسته ای (N.P.T)

سال ۱۳۵۳- تاسیس سازمان انرژی اتمی ایران به ریاست دکتر اکبر اعتماد و امضای قرارداد اتمی بوشهر با آلمان

سال ۱۳۵۷- فرار شاه و لغو قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر توسط بخیتار(نخست وزیر وقت)- پیروزی انقلاب

سال ۱۳۷۷- قرارداد تکمیل و راه اندازی واحد یک نیروگاه اتمی بوشهر به صورت مشارکتی بین ایران و روسیه

سال ۱۳۸۲- تهیه ی سوخت هسته ای توسط متخصصین ایرانی

سال ۱۳۸۲- تعلیق برنامه ی هسته ای

سال ۱۳۸۳- توافق نامه پاریس

دی ماه سال ۱۳۸۵- فک پلمپ تجهیزات هسته ای وغنی سازی اورانیوم به میزان ۵/۳ درصد

فروردین ماه سال ۱۳۸۶- تولید چرخه ی کامل سوخت هسته ای در مقیاس آزمایشگاهی و عضویت ایران در باشگاه اتمی

تیرماه سال ۱۳۸۶- قطعنامه ۱۶۹۶

دی ماه سال ۱۳۸۶- قطعنامه ۱۷۳۷

فروردین ماه سال ۱۳۸۶- قطعنامه ۱۷۴۷

فروردین ماه سال ۱۳۸۷- قطعنامه ۱۸۰۳

مهرماه سال ۱۳۸۸- قطعنامه ۱۸۳۵

تیرماه سال ۱۳۸۹- قطعنامه ۱۹۲۹

تیرماه سال ۱۳۸۷- مذاکرات ژنو۱

مهرماه سال ۱۳۸۸- مذاکرات ژنو۲

آذرماه سال ۱۳۸۹- مذاکرات ژنو۳

بهمن ماه سال ۱۳۸۹- مذاکرات استانبول ۱

فروردین ماه سال ۱۳۹۱- مذاکرات استانبول ۲

خرداد ماه سال ۱۳۹۱- مذاکرات بغداد

خرداد ماه سال ۱۳۹۱- مذاکرات مسکو

اسفند ماه سال ۱۳۹۱- مذاکرات آلماآتی ۱

فروردین ماه سال ۱۳۹۲- مذاکرات آلماآتی ۲

شهریور ماه سال ۱۳۹۲- مذارکرات نیویورک(نخستین مذاکرات پس رییس جمهوری حسن روحانی)

مهر ماه سال ۱۳۹۲- مذاکرات ژنو ۴

آبان ماه سال ۱۳۹۲- مذاکرات ژنو ۵ (نقطه ی عطف مذاکرات هسته ای ایران در ۱۰ سال اخیر)

آذر ماه سال ۱۳۹۲- مذاکرات ژنو ۶ ( توافق ایران با ۵+۱ موسوم به توافق ژنو)

مردادماه سال ۱۳۹۳- افزایش مهلت مذاکرات

آذرماه سال ۱۳۹۳- مذاکرات وین- تمدید توافق ژنو تا تیرماه سال ۹۴

 

مذاکرات هسته ای ایران، در دوره ی ریاست جمهوری سه رییس جمهور انجام شده است.

دوره ریاست جمهوری سید محمد خاتمی- سرپرست تیم مذاکره کننده: علی لاریجانی- کمال خرازی- حسن روحانی

دوره ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد- سرپرست تیم مذاکره کننده: سعید جلیلی

دوره ریاست جمهوری حسن روحانی- سرپرست تیم مذاکره کننده: محمدجواد ظریف